Cách đánh giá bộ máy đồng hồ: 8 tiêu chí người chơi cần biết

Khi đọc thông số một chiếc đồng hồ cơ, chúng ta rất dễ chú ý đến những con số nổi bật: trữ cót 80 giờ, tần số 28.800 vph, 25 chân kính hay sai số chỉ vài giây mỗi ngày. Nhưng đánh giá một calibre không thể chỉ dựa vào ba hay bốn thông số trên đây.

Một bộ máy cơ là một hệ thống trong đó nguồn năng lượng, hệ bánh răng, bộ thoát, bộ dao động và cơ cấu lên cót phải hoạt động hài hòa với nhau. Tăng một thông số đôi khi đồng nghĩa nhà sản xuất phải lựa chọn một hướng kỹ thuật khác ở phần còn lại. Nếu muốn hiểu bộ máy sâu hơn, người chơi nên nhìn vào ít nhất 8 yếu tố: độ chính xác, tần số, trữ cót, bộ dao động và cơ cấu thoát, hiệu quả lên cót, độ bền và khả năng bảo dưỡng, mức độ hoàn thiện, cuối cùng là nguồn gốc và kiến trúc calibre.

Calibre là gì?

Calibre là mã hoặc tên dùng để xác định một thiết kế bộ máy đồng hồ cụ thể. Thông qua calibre, người chơi có thể tìm hiểu kích thước bộ máy, tần số, chức năng, hệ thống lên cót, trữ cót, kiến trúc điều tiết và nhiều đặc điểm kỹ thuật khác.

ETA 2824-2 là một ví dụ quen thuộc. Theo tài liệu chính thức của ETA, calibre này có đường kính 25,6 mm, sử dụng 25 chân kính, hoạt động ở 28.800 vph tương đương 4 Hz, lên cót tự động hai chiều và có mức trữ cót điển hình khoảng 42 giờ.

Tuy nhiên, biết tên calibre mới chỉ là bước đầu. Một nền tảng máy có thể được điều chỉnh, nâng cấp hoặc phát triển thành nhiều biến thể với hairspring, escapement, rotor, power reserve hay tiêu chuẩn chronometry khác nhau.

Vì vậy, sau câu hỏi “Chiếc đồng hồ này dùng máy gì?”, người chơi nên tiếp tục hỏi: “Bộ máy đó được thiết kế như thế nào và những lựa chọn kỹ thuật ấy mang lại lợi ích gì?”

8 yếu tố cần biết về bộ máy cơ

1. Độ chính xác: đừng chỉ nhìn một con số giây/ngày

Độ chính xác thường là tiêu chí được quan tâm đầu tiên. Nhà sản xuất có thể công bố một khoảng sai số tính bằng giây mỗi ngày, nhưng con số này cần được đặt trong đúng bối cảnh.

Một chiếc đồng hồ cơ không vận hành trong điều kiện hoàn toàn cố định, mà có thể thay đổi theo tư thế của đồng hồ, mức năng lượng còn lại trong dây cót, nhiệt độ, từ trường, va đập hoặc cách bộ máy được căn chỉnh.

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi “sai số bao nhiêu?”, một người chơi có thể xem xét thêm bộ máy được điều chỉnh ra sao, mức độ ổn định giữa các vị trí và liệu có chứng nhận chronometer hay không.

COSC là ví dụ nổi tiếng trong ngành đồng hồ Thụy Sĩ. Theo Federation of the Swiss Watch Industry, bộ máy cơ học được kiểm tra trong 15 ngày, ở 5 vị trí và 3 mức nhiệt độ; tiêu chuẩn cơ học của COSC dựa trên ISO 3159 và đánh giá nhiều tiêu chí liên quan đến tỷ lệ chứ không đơn thuần đo một giá trị sai số duy nhất.

Longines Record là một ví dụ thực tế: bộ máy automatic sử dụng lò xo cân bằng silicon, hoạt động ở 25.200 vph, có dự trữ năng lượng khoảng 72 giờ và được COSC chứng nhận chronometer.

Tuy nhiên, không có COSC không đồng nghĩa calibre không tốt. COSC là một dữ kiện hữu ích để đánh giá, chứ không phải tiêu chuẩn duy nhất quyết định chất lượng tổng thể của bộ máy.

2. Tần số dao động: 3 Hz, 3,5 Hz hay 4 Hz nói lên điều gì?

Tần số cho biết bộ dao động của đồng hồ hoạt động nhanh đến mức nào. Một số mức phổ biến gồm:

- 21.600 vph = 3 Hz

- 25.200 vph = 3,5 Hz

- 28.800 vph = 4 Hz

ETA 2824-2 chạy ở 28.800 vph, tức 4 Hz. Trong khi đó, calibre L888 của Longines hoạt động ở 25.200 vph, tương đương 3,5 Hz, kết hợp với lò xo cân bằng silicon đơn tinh thể và mức power reserve lên tới 72 giờ.

Tần số cao giúp bộ dao động thực hiện nhiều chu kỳ hơn trong cùng một khoảng thời gian và khiến chuyển động kim giây được chia thành nhiều bước nhỏ hơn. Nhưng tần số cao hơn không có nghĩa calibre cao cấp hơn.

Powermatic 80 là ví dụ rất rõ cho triết lý này. Thương hiệu Tissot cho biết bộ máy được phát triển từ nền tảng 2824 và một trong những thay đổi nhằm giảm tiêu thụ năng lượng là hạ tần số dao động từ 4 Hz xuống 3 Hz, qua đó góp phần kéo dài power reserve lên tới khoảng 80 giờ.

Do đó, câu hỏi quan trọng không phải “3 Hz hay 4 Hz tốt hơn?”, mà là “nhà sản xuất chọn tần số này để cân bằng những yếu tố nào?”. Vì vậy, khi đánh giá tần số dao động, cần xem xét cùng thời lượng trữ cót, bộ dao động, cơ cấu thoát và cách toàn bộ bộ máy sử dụng năng lượng.

3. Trữ cót: 80 giờ có chắc tốt hơn 42 giờ?

Thời gian trữ cót là khoảng thời gian bộ máy có thể tiếp tục hoạt động sau khi dây cót được nạp đầy năng lượng mà không nhận thêm năng lượng mới. ETA 2824-2 có mức trữ cót điển hình khoảng 42 giờ. Powermatic 80 tăng con số đó lên khoảng 80 giờ, trong khi Longines L888 đạt tới khoảng 72 giờ.

Đối với trải nghiệm sử dụng, khác biệt này khá rõ. Một calibre khoảng 70–80 giờ có thể thuận tiện với người thường tháo đồng hồ trong một hoặc hai ngày cuối tuần. Nhưng thời gian trữ cót không nên được coi như thang điểm chất lượng.

Để tăng trữ cót, nhà sản xuất có thể dùng dây cót dài hơn, tối ưu hộp cót, điều chỉnh tần số dao động, giảm ma sát trong hệ bánh răng hoặc cải thiện hiệu quả của cơ cấu thoát. Ví dụ, Calibre 7135 của Rolex đạt khoảng 66 giờ trữ cót nhờ tối ưu cả hộp cót lẫn cơ cấu thoát. Điều này cho thấy các hãng có thể kéo dài thời lượng trữ cót bằng nhiều giải pháp kỹ thuật khác nhau, chứ không chỉ bằng một cách duy nhất.

Vì vậy, 80 giờ không mặc nhiên tốt hơn 42 giờ. Nó mang lại tiện ích sử dụng lâu hơn trong một số trường hợp, nhưng để đánh giá calibre vẫn phải nhìn cách nhà sản xuất đạt được con số ấy và bộ máy vận hành tổng thể ra sao.

4. Bộ dao động và cơ cấu thoát: nơi quyết định nhịp thời gian

Nếu thời gian trữ cót là thông số dễ nhìn thấy trên catalogue, thì lò xo cân bằng, dây cót, bộ thoát mới là những thành phần đặc biệt quan trọng khi muốn hiểu sâu một calibre.

Lò xo cân bằng (Balance wheel) và dây cót (hairspring) tạo nên oscillator – bộ dao động đóng vai trò kiểm soát nhịp thời gian. Độ ổn định của bộ dao động ảnh hưởng trực tiếp đến độ chính xác của đồng hồ.

Silicon hairspring có lợi ích gì?

Dây tóc silicon ngày càng được dùng nhiều trong đồng hồ cơ hiện đại vì vật liệu này có khả năng kháng từ tốt và giữ đặc tính ổn định trong quá trình hoạt động. Rolex cho biết dây tóc Syloxi bằng silicon của hãng có khả năng chống ảnh hưởng của từ trường, ổn định hơn trước thay đổi nhiệt độ và hỗ trợ bộ dao động hoạt động đều hơn ở nhiều vị trí khác nhau. Longines cũng sử dụng dây tóc silicon đơn tinh thể trên calibre L888.

Tuy nhiên, chỉ riêng dây tóc silicon chưa đủ để quyết định chất lượng của một bộ máy. Độ chính xác còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như bánh xe cân bằng, cơ cấu thoát, cách bộ máy được hiệu chỉnh và chất lượng lắp ráp tổng thể.

Hai cách hiệu chỉnh độ chính xác của bộ máy

Đồng hồ cơ có thể được hiệu chỉnh độ nhanh chậm theo nhiều cách, trong đó phổ biến là cơ cấu chỉnh nhanh/chậm (regulator) và bánh xe cân bằng tự do (free-sprung balance). Với regulator, kỹ thuật viên điều chỉnh độ chính xác bằng cách thay đổi phần chiều dài hoạt động của dây tóc. Khi phần dây tóc hoạt động dài hoặc ngắn hơn, tốc độ dao động cũng thay đổi, từ đó giúp đồng hồ chạy nhanh hơn hoặc chậm hơn.

Với free-sprung balance, chiều dài hoạt động của dây tóc gần như được giữ cố định. Việc hiệu chỉnh chủ yếu được thực hiện ngay trên bánh xe cân bằng, thường bằng cách điều chỉnh vị trí các quả cân nhỏ để thay đổi tốc độ dao động.

Hai cách này đều nhằm một mục tiêu là giúp bộ máy duy trì thời gian chính xác hơn. Không nên mặc định free-sprung balance luôn tốt hơn regulator, bởi hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào thiết kế, chất lượng chế tạo và mức độ tinh chỉnh của từng calibre.

Cơ cấu thoát cũng rất quan trọng

Cơ cấu thoát (escapement) có nhiệm vụ kiểm soát và truyền năng lượng từ hệ bánh răng tới bộ dao động theo từng nhịp. Đây là bộ phận giúp năng lượng từ dây cót không được giải phóng liên tục mà được “chia” thành từng nhịp đều đặn để duy trì hoạt động của đồng hồ.

Swiss lever escapement vẫn là cấu trúc rất phổ biến nhờ độ tin cậy và lịch sử sử dụng lâu dài. Bên cạnh đó, nhiều hãng phát triển các cơ cấu thoát riêng nhằm cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng, độ bền hoặc khả năng kháng từ. Chẳng hạn, Rolex sử dụng Chronergy escapement trên calibre 3235 và cho biết thiết kế này được tối ưu để nâng cao hiệu suất năng lượng trong khi vẫn duy trì độ tin cậy.

Vì vậy, khi đánh giá một calibre, không nên chỉ nhìn vào tần số hay thời lượng trữ cót. Cần xem bộ máy được hiệu chỉnh như thế nào, cơ cấu thoát hoạt động ra sao và toàn bộ hệ thống sử dụng năng lượng có hiệu quả hay không.

5. Hệ thống lên cót tự động hoạt động như thế nào?

Ở đồng hồ automatic, rotor chuyển động theo cổ tay và truyền năng lượng để lên dây cót, giúp bộ máy tiếp tục hoạt động mà người đeo không phải lên cót thủ công thường xuyên.

Tuy nhiên, cách lên cót tự động không giống nhau ở mọi calibre. ETA 2824-2 sử dụng cơ chế lên cót hai chiều, nghĩa là rotor có thể góp phần lên cót khi quay theo cả hai hướng. Trong khi đó, một số bộ máy sử dụng cơ chế lên cót một chiều, tức rotor chỉ lên cót khi quay theo một hướng nhất định.

Điều này không có nghĩa cơ chế hai chiều luôn tốt hơn một chiều. Hiệu quả lên cót còn phụ thuộc vào thiết kế rotor, hệ bánh răng, mức ma sát, hộp cót và cách toàn bộ bộ máy sử dụng năng lượng.

Thói quen đeo cũng tạo ra khác biệt. Người thường xuyên đi lại và vận động sẽ tạo ra nhiều chuyển động cho rotor hơn người chủ yếu ngồi làm việc tại bàn.

Vì vậy, khi đánh giá một bộ máy automatic, điều quan trọng không phải chỉ là rotor lên cót một hay hai chiều, mà là bộ máy có nạp năng lượng hiệu quả, duy trì thời lượng trữ cót tốt và vận hành ổn định trong sử dụng thực tế hay không.

6. Độ bền và khả năng bảo dưỡng

Một calibre tốt không chỉ cần hoạt động tốt trong vài năm đầu. Với người muốn sở hữu đồng hồ 10, 20 năm hoặc lâu hơn, độ bền và khả năng bảo dưỡng trở thành hai tiêu chí đặc biệt quan trọng.

Khi đánh giá một bộ máy, người chơi nên quan tâm xem calibre đó đã được sử dụng trên thị trường bao lâu, có phổ biến hay không, hãng có hệ thống bảo dưỡng tốt không, linh kiện có dễ tìm và được hỗ trợ lâu dài không, cũng như việc sửa chữa có quá phức tạp hay không.

Đó cũng là lý do những bộ máy phổ biến như ETA 2824 vẫn có giá trị riêng. Vì đã được sử dụng rộng rãi trong nhiều năm, bộ máy này có nhiều kinh nghiệm sửa chữa thực tế, quy trình bảo dưỡng quen thuộc và đội ngũ kỹ thuật viên hiểu rõ cấu trúc của nó.

Ngược lại, một bộ máy độc quyền có thể sở hữu nhiều công nghệ riêng và tạo ra sự khác biệt, nhưng việc bảo dưỡng thường phụ thuộc nhiều hơn vào hệ thống dịch vụ chính hãng. Điều này không có nghĩa bộ máy phổ biến hay bộ máy độc quyền tốt hơn tuyệt đối. Với người muốn sử dụng đồng hồ lâu dài, khả năng sửa chữa và bảo dưỡng cũng là yếu tố rất đáng cân nhắc. Chẳng hạn, một bộ máy có thời lượng trữ cót dài hơn nhưng khó sửa chữa và tốn kém khi bảo dưỡng có thể không phù hợp với người ưu tiên sự tiện dụng. Trong khi đó, người yêu thích công nghệ mới hoặc tính độc quyền của bộ máy có thể sẵn sàng chấp nhận những bất tiện này.

7. Hoàn thiện bộ máy: đẹp và tốt là hai câu hỏi khác nhau

Với những mẫu đồng hồ có đáy kính sapphire, người đeo có thể quan sát trực tiếp bộ máy bên trong. Lúc này, cách các chi tiết được trang trí và xử lý bề mặt cũng trở thành một phần đáng chú ý của chiếc đồng hồ.

Một số kiểu hoàn thiện thường gặp gồm Côtes de Genève, perlage, vát cạnh, đánh bóng hoặc tạo vân tròn trên cầu máy, rotor và các chi tiết khác. Trong đồng hồ cao cấp, nhiều công đoạn này có thể được thực hiện rất tỉ mỉ, thậm chí bằng tay, nhằm tăng giá trị thẩm mỹ và thể hiện trình độ chế tác.

Tuy nhiên, một bộ máy nhìn đẹp chưa chắc sẽ vận hành tốt hơn một bộ máy ít trang trí. Những họa tiết như Côtes de Genève hay perlage chủ yếu giúp bộ máy đẹp hơn và thể hiện mức độ hoàn thiện. Trong khi đó, khả năng vận hành lại phụ thuộc nhiều hơn vào độ chính xác khi chế tạo bánh răng, trục, cơ cấu thoát, độ khít giữa các chi tiết, chất lượng lắp ráp và khả năng hiệu chỉnh.

Vì vậy, khi đánh giá một calibre, nên xem phần hoàn thiện như một yếu tố về thẩm mỹ và trình độ chế tác, chứ không nên dùng nó làm tiêu chí duy nhất để kết luận bộ máy nào tốt hơn.

8. In-house, manufacture hay máy bên thứ ba: nguồn gốc có quyết định chất lượng?

Khi tìm hiểu đồng hồ, chúng ta thường gặp khái niệm bộ máy in-house. Hiểu đơn giản, đây là bộ máy mà thương hiệu trực tiếp tham gia phát triển và sản xuất ở mức độ cao, thay vì sử dụng hoàn toàn một bộ máy có sẵn từ nhà cung cấp bên ngoài.

Tuy nhiên, mức độ “tự sản xuất” của mỗi thương hiệu không hoàn toàn giống nhau. Có hãng tự thiết kế và sản xuất phần lớn bộ máy nhưng vẫn sử dụng một số linh kiện từ đối tác. Một số hãng khác kiểm soát gần như toàn bộ quá trình từ thiết kế, chế tạo linh kiện đến lắp ráp và hoàn thiện.

Ưu điểm của bộ máy in-house là thương hiệu có thể chủ động thiết kế bộ máy phù hợp với chiếc đồng hồ, từ kích thước, thời lượng trữ cót đến những chức năng hoặc công nghệ riêng. Đây cũng là cách các hãng tạo ra dấu ấn kỹ thuật và sự khác biệt cho sản phẩm.

Ở chiều ngược lại, sử dụng bộ máy của một nhà sản xuất chuyên nghiệp không có nghĩa chất lượng thấp hơn. Những nhà sản xuất như ETA đã phát triển nhiều bộ máy được sử dụng rộng rãi trong ngành đồng hồ. ETA 2824-2 là một ví dụ điển hình: cấu trúc đã quen thuộc, được sử dụng trong thời gian dài và có nhiều kinh nghiệm thực tế về bảo dưỡng, sửa chữa.

Vì vậy, bộ máy in-house không mặc nhiên tốt hơn bộ máy do nhà cung cấp bên ngoài sản xuất. In-house có thể nổi bật ở công nghệ riêng và tính độc quyền, trong khi những bộ máy phổ biến có thể có lợi thế về độ ổn định đã được kiểm chứng và khả năng bảo dưỡng lâu dài.

Bộ máy tốt không nằm ở một thông số duy nhất

Thông số cao hơn có đồng nghĩa bộ máy tốt hơn?

Không nhất thiết. Một bộ máy cần được đánh giá dựa trên nhiều yếu tố kết hợp với nhau, thay vì chọn ra một con số cao nhất để so sánh. Chẳng hạn, 80 giờ trữ cót thuận tiện hơn 42 giờ nếu người dùng thường xuyên tháo đồng hồ trong vài ngày. Nhưng điều đó chưa đủ để kết luận bộ máy 80 giờ tốt hơn, bởi còn phải xem độ chính xác, tần số dao động, khả năng sử dụng năng lượng và độ ổn định của máy.

Tương tự, bộ máy chạy ở 4 Hz không mặc nhiên tốt hơn 3 Hz. Tần số cao hay thấp là một lựa chọn kỹ thuật của nhà sản xuất và cần được xem trong tổng thể thiết kế của bộ máy. Số lượng chân kính cũng vậy. Chân kính được đặt tại những vị trí có ma sát để giảm hao mòn. Một bộ máy có nhiều chân kính hơn chưa chắc tốt hơn nếu phần chân kính bổ sung chỉ xuất phát từ cấu trúc hoặc chức năng khác nhau.

Nguồn gốc bộ máy cũng không phải ngoại lệ. In-house, ETA hay bộ máy từ một nhà sản xuất chuyên biệt đều có thể là những bộ máy tốt nếu được thiết kế, chế tạo và hiệu chỉnh phù hợp.

Vì vậy, khi đánh giá một calibre, điều quan trọng nhất là sự cân bằng giữa độ chính xác, thời lượng trữ cót, tần số dao động, độ bền, khả năng bảo dưỡng và mục đích sử dụng thực tế. Một bộ máy tốt không nhất thiết sở hữu những con số cao nhất, mà là bộ máy có các yếu tố kỹ thuật phối hợp tốt và phù hợp với chiếc đồng hồ mà nó vận hành.

Bộ máy đồng hồ tốt được đánh giá như thế nào?

Một bộ máy tốt không nhất thiết phải có thông số cao nhất ở mọi mặt. Điều quan trọng hơn là các yếu tố như độ chính xác, thời lượng trữ cót, độ ổn định, khả năng bảo dưỡng và hiệu quả sử dụng năng lượng được cân bằng với nhau như thế nào.

Nhu cầu của mỗi người cũng khác nhau. Người thường xuyên thay đổi nhiều đồng hồ có thể ưu tiên thời lượng trữ cót dài để ít phải chỉnh lại giờ. Người muốn sử dụng một chiếc đồng hồ trong nhiều năm sẽ quan tâm hơn đến độ bền, độ ổn định và khả năng bảo dưỡng. Trong khi đó, người yêu cơ khí có thể chú ý nhiều hơn đến bộ dao động, cơ cấu thoát hoặc mức độ hoàn thiện của bộ máy.

Vì vậy, khi lựa chọn đồng hồ tại Duy Anh Watch, không nên xem calibre như một yếu tố tách biệt. Bộ máy cần được cân nhắc cùng thiết kế, chức năng, kích thước, thương hiệu, mức giá và nhu cầu sử dụng thực tế. Hiểu về calibre không phải để tìm ra một bộ máy “tốt nhất”, mà để biết bộ máy đó có phù hợp với chiếc đồng hồ và với nhu cầu của người đeo hay không.

Xem thêm

• Tissot - Song hành cùng phái đẹp Việt Nam dịp 20/10
• Longines và Frederique Constant: Chọn danh tiếng hay giá trị chế tác?