Tourbillon là gì? Lịch sử về Tourbillon và những chiếc đồng hồ hiện đại

Đối với nhiều nhà sưu tầm đồng hồ, việc sở hữu chiếc tourbillon đầu tiên giống như “chén thánh” – một nghi thức đánh dấu bước chân vào hàng ngũ thượng lưu của giới chơi đồng hồ. Nhưng nếu bạn mới làm quen với thú chơi này, hẳn sẽ tự hỏi: “Rốt cuộc, tourbillon có gì đặc biệt mà ai cũng khao khát đến vậy, trong khi giá lại đắt đỏ đến mức khó với tới?”

Câu trả lời ngắn gọn cho điều này để bạn dễ hiểu hơn: "Ngày nay, tourbillon không còn là một nhu cầu bắt buộc về mặt kỹ thuật, mà đúng hơn là một biểu tượng cho đỉnh cao của nghệ thuật chế tác đồng hồ truyền thống."

Những chiếc tourbillon đầu tiên và những cải tiến ban sơ

Người phát minh ra tourbillon chắc chắn là cái tên quen thuộc với những ai yêu đồng hồ: Abraham-Louis Breguet (1747–1823). Ông là người gốc Thụy Sĩ nhưng làm nghề chế tác tại Paris, và được xem là một trong những nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử chế tác đồng hồ. Trong số vô vàn phát minh của ông có thể kể đến: bộ máy tự động đầu tiên, bộ máy điểm chuông (repeater) đầu tiên dùng gong, một trong những bộ thoát lực hằng số sớm nhất, và đặc biệt là phát minh mà ông đã được cấp bằng sáng chế vào năm 1801 – cơ chế tourbillon lừng danh.

Ngày nay, tourbillon thường được xem là một loại “complication” (chức năng phức tạp) giống như chronograph hay lịch. Nhưng mục đích ban đầu của nó lại hoàn toàn mang tính thực tiễn: bù đắp ảnh hưởng bất lợi của lực hấp dẫn lên bộ máy đồng hồ bỏ túi, từ đó cải thiện độ chính xác lâu dài.

Vào thời của Breguet, đồng hồ chưa được đeo trên cổ tay mà được cất trong áo ghi-lê, thường ở tư thế thẳng đứng và gần như bất động hàng giờ liền. Chính điều đó khiến các bộ phận bên trong, đặc biệt là bánh xe cân bằng và bộ thoát – vốn đảm nhận nhiệm vụ điều tiết nhịp và truyền năng lượng trở nên dễ bị ảnh hưởng bởi trọng lực.

Breguet, vốn được đào tạo bài bản về vật lý và toán học bên cạnh nghề chế tác đồng hồ, đã đưa ra một giải pháp cực kỳ tinh tế: ông đặt các bộ phận dễ bị ảnh hưởng bởi trọng lực vào trong một lồng di động, có thể tự xoay 360 độ quanh trục của nó mỗi phút một vòng. Nhờ chuyển động liên tục ấy, tác động của lực hấp dẫn được giảm thiểu đáng kể. Ông gọi phát minh này là bộ thoát tourbillon tạm dịch là “cơn lốc xoáy”, lấy cảm hứng từ chuyển động xoay không ngừng của lồng xoay.

Trong suốt sự nghiệp lẫy lừng của mình, Breguet đã chế tác khoảng 40 chiếc đồng hồ tourbillon. Khách hàng của ông không ai khác chính là giới quý tộc và hoàng gia châu Âu.

Bằng sáng chế của Breguet cho cơ chế tourbillon chỉ kéo dài 10 năm, điều này mở ra cơ hội để những bậc thầy kế cận tự do sáng tạo và phát triển dựa trên nền tảng thiết kế đột phá ấy. Constant Girard (một trong những nhà sáng lập Girard-Perregaux ngày nay) là một trong những người đầu tiên nhìn nhận tourbillon không chỉ như công cụ cải thiện độ chính xác, mà còn là chi tiết mang giá trị thẩm mỹ cho đồng hồ. Năm 1867, ông giới thiệu một chiếc đồng hồ bỏ túi có tourbillon gắn trên ba cầu vàng, một thiết kế vẫn còn ảnh hưởng đến những mẫu tourbillon Girard-Perregaux cho tới tận hôm nay.

Năm 1920, tại Trường Chế tác Đồng hồ Đức ở Glashütte, thợ đồng hồ kiêm giảng viên Alfred Helwig cùng nhóm học trò đã hiện thực hóa ý tưởng về tourbillon bay (flying tourbillon). Phát minh của Helwig loại bỏ hai cầu đỡ lồng tourbillon mà Breguet, Girard và những người khác từng sử dụng, thay vào đó là một cầu đỡ dạng dầm chìa ở mặt dưới. Thiết kế này mở ra tầm nhìn thoáng hơn vào bộ thoát, đồng thời tạo nên sự tinh tế vượt bậc. Tourbillon bay sau đó trở thành một lựa chọn hấp dẫn, được nhiều thợ đồng hồ hiện đại ưa chuộng khi muốn thể hiện tham vọng và tay nghề cao cấp.

Tourbillon trên đồng hồ đeo tay

Vào cùng giai đoạn Alfred Helwig và các học trò phát triển tourbillon bay, đồng hồ bỏ túi dần nhường chỗ cho đồng hồ đeo tay. Có lẽ cũng không phải ngẫu nhiên khi từ đó, những chiếc đồng hồ trang bị tourbillon bắt đầu thưa vắng dần. Lý do khá rõ ràng: đồng hồ đeo trên cổ tay luôn thay đổi tư thế, không còn chịu ảnh hưởng trọng lực nghiêm trọng như đồng hồ bỏ túi treo trên dây xích; vì thế, một cơ chế phức tạp và đắt đỏ như tourbillon bị nhiều người coi là thừa thãi.

Trong suốt phần lớn thế kỷ 20, đồng hồ tourbillon đeo tay vẫn cực kỳ hiếm hoi, dù đã xuất hiện từ những năm 1940 qua những thương hiệu lớn như Patek Philippe và Omega. Mãi đến năm 1986, ngay giữa thời kỳ khủng hoảng thạch anh, thế giới mới được chứng kiến chiếc đồng hồ tourbillon đeo tay sản xuất hàng loạt đầu tiên: Audemars Piguet Ref. 25643, trang bị bộ máy kỷ lục Caliber 2870. Đây không chỉ là chiếc đồng hồ tourbillon tự động đầu tiên, mà còn gây ấn tượng bởi lồng tourbillon siêu mỏng (chỉ 7,2 mm) và việc sử dụng titanium – kim loại vẫn còn rất mới trong chế tác đồng hồ lúc bấy giờ.

Hai năm sau đó, Breguet là thương hiệu do chính “cha đẻ” của tourbillon sáng lập – đã trình làng bộ máy Caliber 387 tích hợp tourbillon, đặt trong một chiếc đồng hồ vỏ vàng. Thiết kế này tạo ra công thức kinh điển cho nhiều thế hệ sau: mặt số hiển thị giờ-phút lệch tâm ở vị trí 12 giờ, và lồng tourbillon đặt ở hướng 6 giờ trên mặt số, đồng thời đóng vai trò kim giây chạy liên tục.

Khi cuộc “phục hưng” của đồng hồ cơ xa xỉ bùng nổ vào đầu thế kỷ 21, sau nhiều thập niên bị đồng hồ quartz lấn át, tourbillon đã trở lại đầy mạnh mẽ. Và Breguet vẫn giữ vai trò tiên phong trong lĩnh vực mà chính tên tuổi của họ đã khai sinh.

Khi đồng hồ tourbillon trở thành “giấc mơ” của giới sưu tầm, thì việc xuất hiện những chiếc đồng hồ có nhiều hơn một tourbillon, hoặc kết hợp tourbillon với các cơ chế phức tạp khác, gần như là điều tất yếu.

Năm 2004, Robert Greubel (Pháp) và Stephen Forsey (Anh) đã hợp tác thành lập thương hiệu đồng hồ độc lập Greubel Forsey tại Thụy Sĩ, và ngay từ màn ra mắt đã gây chấn động. Mẫu Greubel Forsey Double Tourbillon 30º là một kiệt tác chưa từng thấy: không chỉ một, mà có tới hai lồng tourbillon, quay với hai tốc độ khác nhau trên hai trục riêng biệt, trong đó lồng bên trong được đặt nghiêng so với lồng bên ngoài.

Chiếc đồng hồ độc đáo này đã đưa tên tuổi Greubel Forsey lên bản đồ chế tác cao cấp, và thương hiệu tiếp tục khẳng định mình với những sáng tạo táo bạo hơn nữa như Tourbillon 24 Secondes hay Quadruple Tourbillon à Différentiel. Đúng như tên gọi, mẫu Quadruple sở hữu tới bốn lồng tourbillon, liên kết với nhau bằng một vi sai để phân bổ năng lượng đồng đều – một kỳ công cơ khí hiếm có.

Song song đó, Roger Dubuis, thương hiệu được sáng lập bởi một bậc thầy đương đại khác, cũng tạo dấu ấn riêng kể từ năm 2005 với những bộ máy Double Flying Tourbillon dạng skeleton. Mẫu Excalibur Skeleton Double Flying Tourbillon đầu tiên đã trở thành biểu tượng, mở ra phong cách đặc trưng cho thương hiệu.

Xu hướng “siêu mỏng” trong thế giới đồng hồ phức tạp đã bùng nổ từ lâu, và những chiếc đồng hồ tourbillon cũng không nằm ngoài cuộc chơi này. Trong nhiều năm, danh hiệu “đồng hồ tourbillon đeo tay mỏng nhất thế giới” liên tục đổi chủ giữa các nhà chế tác như Piaget, Arnold & Son, và cả Breguet.

Đến năm 2018, thương hiệu kim hoàn kiêm chế tác đồng hồ Ý Bulgari đã được “quyền khoe khoang” khi lập kỷ lục thế giới với mẫu Octo Finissimo Tourbillon Automatic – chỉ mỏng 3,95mm, với bộ máy tự động kèm tourbillon mỏng dưới 2mm. Đây cũng là thương hiệu nổi tiếng với hàng loạt kỷ lục “mỏng nhất thế giới” trong nhiều phân khúc đồng hồ khác.

Cuộc đua tranh ngôi vương “mỏng nhất” trong làng tourbillon vẫn tiếp diễn và đến 2025, Piaget một lần nữa xuất sắc giành lại danh hiệu với mẫu Altiplano Ultimate Tourbillon. Chiếc đồng hồ này gần như “không tưởng”: tích hợp flying tourbillon vào trong bộ vỏ chỉ 2mm bằng cobalt phủ PVD. Riêng lồng tourbillon được chế tác từ titanium siêu nhẹ, và toàn bộ đồng hồ mỏng chẳng khác gì một đồng xu.

Tất nhiên, đây không phải là những sáng tạo duy nhất. Trong hơn một thập kỷ qua, nhiều thương hiệu đã không ngừng thử thách giới hạn chế tác, tạo ra những chiếc tourbillon đáng kinh ngạc. Dưới đây là 10 mẫu gây ấn tượng nhất!

10 mẫu đồng hồ tourbillon gây ấn tượng nhất

Breguet Classique Double Tourbillon 5345 Quai de l’Horloge

Ra mắt năm 2020, phiên bản trang trí tinh xảo của Breguet Classique Double Tourbillon được xem là lời tri ân trực tiếp nhất dành cho người sáng lập Abraham-Louis Breguet và xưởng chế tác tại Paris – nơi ông tạo nên những kiệt tác đầu tiên.

Jaeger-LeCoultre Master Ultra-Thin Tourbillon Moon

Jaeger-LeCoultre vốn nổi tiếng với khả năng kết hợp tinh vi nhiều cơ chế phức tạp ngay từ khi thành lập, và trong thế kỷ 21, hãng đã tiên phong tạo nên những bộ máy tourbillon vô cùng ấn tượng. Thế nhưng, phải đến năm 2020, thương hiệu này mới lần đầu tiên ra mắt một chiếc đồng hồ vừa có tourbillon vừa có lịch tuần trăng. Sự thiếu sót mang tính “lịch sử” ấy đã được khắc phục với sự xuất hiện của Master Ultra-Thin Tourbillon Moon.

Arnold & Son UTTE

Arnold & Son, một thương hiệu đồng hồ Thụy Sĩ danh giá thuộc phân khúc haute horlogerie, được đặt tên theo bậc thầy chế tác người Anh John Arnold, vốn đã quá quen thuộc với những sáng tạo tourbillon độc đáo. Năm 2013, thương hiệu này – nay thuộc sở hữu của Citizen Group – từng nắm giữ kỷ lục thế giới về đồng hồ tourbillon mỏng nhất.

Mẫu Arnold & Son UTTE sở hữu bộ máy flying tourbillon mỏng đến khó tin chỉ 2,97mm được đặt trong vỏ kim loại quý có đường kính 42mm nhưng độ dày chỉ vỏn vẹn 8,3mm. Bộ máy lên cót tay Caliber A&S200 không chỉ tạo nên sự ấn tượng khi lồng tourbillon nhô hẳn lên khỏi độ dày 2,97mm và trở thành điểm nhấn ngay trên mặt số, mà còn mang lại dự trữ năng lượng lên tới 90 giờ nhờ hai hộp cót.

A. Lange & Söhne Cabaret Tourbillon

Năm 2008, A. Lange & Söhne ra mắt Cabaret Tourbillon, chiếc đồng hồ đầu tiên có chức năng dừng kim giây (stop-seconds) trên tourbillon. Bộ máy Caliber L042.1 cho phép dừng dao động bánh lắc trong lồng tourbillon chính xác đến từng giây bằng cách kéo núm chỉnh, nhờ cơ chế đòn bẩy và lò xo chữ V đặc biệt. Khi trả núm về vị trí, bánh lắc khởi động lại ngay tức thì, đảm bảo độ chính xác cao. Đến năm 2021, Lange tái xuất mẫu này trong bộ sưu tập thủ công Handwerkskunst, với vỏ bạch kim hình chữ nhật và mặt số vàng trắng chạm khắc họa tiết tinh xảo, giới hạn số lượng.

Omega De Ville Central Tourbillon Numbered Edition

Omega đã tôn vinh một phần lịch sử ít người biết đến của mình khi trở thành một trong những thương hiệu chế tác đồng hồ đeo tay tourbillon đầu tiên vào năm 1947 bằng một cột mốc hiện đại: chiếc đồng hồ tourbillon lên cót tay đầu tiên đạt chứng nhận Master Chronometer nội bộ của Omega.

Vacheron Constantin Patrimony Traditionnelle 14-Day Tourbillon

Vacheron Constantin Patrimony Traditionnelle 14-Day Tourbillon (2013) – một kiệt tác hiếm có trong thế giới đồng hồ. Không chỉ sở hữu tourbillon, mẫu này còn gây choáng ngợp với dự trữ năng lượng 14 ngày, nhờ bốn hộp cót vận hành song song.

Grand Seiko Kodo Constant Force Tourbillon

Năm 2020, Grand Seiko của Nhật Bản đã giới thiệu T0 Constant-Force Tourbillon – một bộ máy ý tưởng kết hợp tourbillon và cơ chế hồi lực không đổi trên cùng một trục, lần đầu tiên xuất hiện trong thế giới chế tác đồng hồ. Hai năm sau, Grand Seiko đã đưa bộ máy mang tính cách mạng này vào thực tế với chiếc Kodo (tiếng Nhật nghĩa là “nhịp tim”).

H. Moser & Cie. Pioneer Cylindrical Tourbillon Skeleton

Năm 2020, thương hiệu độc lập cá tính H. Moser & Cie. đã bắt tay cùng MB&F để tạo nên một mẫu đồng hồ đặc biệt với cơ chế tourbillon hình trụ, xoắn như chiếc nút vặn, lấy cảm hứng từ bộ máy chronometer thế kỷ 18.

Đến năm 2022, ý tưởng đó được hiện thực hóa trong mẫu Pioneer Cylindrical Tourbillon Skeleton, khi tourbillon trụ được tích hợp vào bộ máy skeleton để mang lại hiệu ứng thị giác sống động nhất.

F.P. Journe Tourbillon Souverain Vertical

Bậc thầy chế tác đồng hồ Pháp Francois-Paul Journe đã xây dựng thương hiệu độc lập của mình dựa trên nền tảng từ mẫu Tourbillon Souverain, nguyên mẫu ông tạo ra vào năm 1999. Đây là chiếc đồng hồ tiên phong, trở thành đồng hồ đeo tay sản xuất hàng loạt đầu tiên sở hữu cả tourbillon và remontoir d’égalité – một cơ chế truyền lực không đổi từ dây cót đến bộ thoát, giúp loại bỏ tình trạng đồng hồ chạy kém chính xác khi dây cót dần yếu đi.

Audemars Piguet Royal Oak Concept Black Panther Flying Tourbillon

Hướng tới cột mốc 50 năm kỷ niệm bộ sưu tập huyền thoại Royal Oak vào năm 2022, Audemars Piguet đã bắt tay với “ông lớn” ngành giải trí Marvel để cho ra đời một loạt đồng hồ cao cấp đặc biệt. Chiếc đầu tiên trong series này là một phiên bản độc bản bằng vàng trắng.

Xem thêm

• Voutilainen 28 Kohan - Sự kết hợp độc đáo giữa thủ công Thụy Sĩ và nghệ thuật Nhật Bản
• 10 thương hiệu đồng hồ Pháp truyền thống tốt nhất